03. NHỚ NGHỆ NHÂN ÚT LĂNG

 

03. NHỚ NGHỆ NHÂN ÚT LĂNG

Trong những ngày đầu tháng 4/2017, tỉnh Bình Dương tất bật với sự kiện văn hóa nghệ thuật trọng đại: Festival Đờn ca tài tử quốc gia lần thứ II – Bình Dương 2017 diễn ra từ ngày 8/4 đến 12/4/2017 tại thành phố mới Bình Dương, với chủ đề “Đờn ca tài tử Nam bộ – Di sản đất phương Nam”.

Nhắc đến đờn ca tài tử của vùng đất Bình Dương(Thủ Dầu Một trước đây), tôi chợt nhớ đến nghệ nhân Út Lăng, phụ thân chị bạn đồng nghiệp của tôi. Ông là niềm tự hào của chị và cả gia đình. Tôi thường vẫn thường được chị chia sẻ về cuộc đời của nghệ nhân Út Lăng khi ông còn sinh thời. Từ hơn bốn mươi năm nay,hình ảnh người nghệ nhân với ngón đàn lão luyện Út Lăng đã làm tôi vô cùng ngưỡng mộ.

Nghệ nhân Út Lăngtên thật là Nguyễn Văn Lâm.Ông đã say mê đờn ca khi mới tròn mười tuổi. Nghe kể lại hồi ấy, đến đêm về, ông hay trốn nhà để đi xem gánh hát bài chòi mà diễn viên chỉ là những người thợ thủ công làm nghề gốm sứ say mê ca hát. Thường họ chỉ tập trung quanh xóm nhỏ và hát một số bài bản chứ không theo tuồng tích như các gánh hát thời bấy giờ.Năm mười hai tuổi, ông đi theo đoàn hát và đóng các vai tuổi nhỏ. Năm mười lăm tuổi, do nghiệp duyên, ông theo học đàn với thầy dạy đàn là một nghệ nhân nổi tiếng miệt Tây Ninh.

Nối nghiệp tổ tiên, lớn lên, ông tiếp tục làm nghề gốm. Những khi mặt hàng chén bán chậm, ông chuyển sang dạy đàn. Thời bấy giờ ông không mở lớp dạy tại nhà riêng mà thường hay đến nhà học viên dạy theo yêu cầu của họ. Các hoc viên là những người ưa thích món đờn ca và nhà ở tận rừng cao su Lộc Ninh, Tây Ninh, Dầu Tiếng.…Thường một khóa học kéo dài suốt cả năm trời.

Có một thời gian do ảnh hưởng của chiến tranh, ông tản cư về Sài Gòn, ban đêm đi đàn ở những tụ điểm ca nhạc, chung với những nghệ sĩ nổi tiếng thời đó như cô Ba Rạch Giá, cô Năm Cần Thơ, cô Ba Bến Tre, cô Ba Trà Vinh, cô Bạch Huệ… Rồi sau đó ông lại trở về Thủ Dầu Mộttiếp tục nghề truyền thống của gia đình và công việc dạy đànmà ông rất ưu thích. Hề Minh là một trong những đệ tử nổi tiếng của ông.

Nhà ông là tụ điểm để các nghệ nhân đến giao lưu, trao đổi ngón nghề. Không gian nơi đây chỉ có tiếng đàn réo rắt và giọng hát, lời ca hòa quyện với nhaulúc cao chót vót tựa non xa, lúc róc rách như dòng suối chảy xiết, lúc nhẹ nhàng như mây bay gió thoảng…Các nghệ nhânđến đây, truyền cho nhau ngọn lửa đam mê, duy trì nét đẹp văn hóa, góp phần làm nên một trong những di sản đất phương Nam thật vô cùng phong phú và đa dạng.

Ngón đàn lão luyện của ông được mọi người trong và ngoài tỉnh biết đến là đàn nguyệt cầm hay còn gọi là đờn kìm. Ngoài ngón đàn tài tình, ông còn sáng tác nhiều bài hát theo điệu ba nam sáu bắc. Các bài bản do ông sáng tác mang nội dung ca ngợi lịch sử Việt Nam và những anh hùng lịch sử như Hưng Đạo Vương, Hai Bà Trưng, … Bài Lý Cầu Ngang ngợi ca dòng sông hiền hòa và mảnh đất Cầu Ngang quanh năm cây lành trái ngọt là bài hát cuối cùng của ông.Những bài hát này ông đặc biệt soạn cho đệ tử và con cháu trong nhà trình diễn trong những đợt giao lưu văn nghệ.

Những thành tích ông đạt được rất đáng trân trọng. Viện trưởng Viện Quốc gia Âm nhạc Lưu Hữu Phước tặng Huân chương Nghệ sĩ lão thành nhất miền Nam cùng Nghệ sĩ Nhân dân Phùng Há.Ông là người đầu tiên tìm ra ông Tổ bộ môn Nhạc là danh nhân văn hóa Nguyễn Trãi. Khi ông còn khỏe, hằng năm ngày 12/8 thường tổ chức ngày giỗ Tổ tại nhà riêng. Sau này, Sở Thông tin Văn hóa tỉnh Bỉnh Dương chịu trách nhiệm tổ chức.

Ông mất năm 1997, thọ 91 tuổi. Ngoài gia tài riêng gồm 10 đứa con và con cháu, dâu rể gồm 102 người, ông còn để lại gia tài chung vô cùng to lớn. Đó là ngón đàn nguyệt cầm tuyệt vời cùng một số bài bản đầy sắc màu và cung bậc cảm xúc khác nhau, làm giàu cho kho tàng văn hóa văn nghệ của tỉnh nhà.

Hai mươi năm ông ra đi để lại niềm thương tiếc cho gia đình, cháu con và các nghệ nhân yêu chuộng bộ môn đờn ca tài tử. Nghệ nhân Út Lăng không còn nữa nhưng tiếng đàn nguyệt cầm và tên tuổi ông vẫn sống mãi với thời gian.

(Viết theo lời kể của con gái nghệ nhân Út Lăng, chị Dương Thị Mười, cựu giáo viên trường Tiểu học Trần Quốc Toản, thị xã Thuận An, tỉnh Bình Dương)

Đỗ Mỹ Loan